Nog vier weken en dan zwaait hij af als speciaal benoemde secretaris-generaal voor de vernieuwing van de rijksdienst. Nee, bijtekenen doet Roel Bekker niet. ‘Ik heb van het begin af gezegd: ik doe het maximaal drie jaar, ook om te voorkomen dat men denkt dat ík het allemaal doe. Je kunt zo’n ingewikkeld en log systeem als de rijksoverheid met 180.000 medewerkers niet vanuit één positie veranderen. Ik ben een beetje de gangmaker geweest, maar op een gegeven moment moet de organisatie het zelf doen.’

De transformatie naar een rijksdienst die doelmatiger werkt en beter beleid maakt met minder ambtenaren die flexibeler inzetbaar zijn, is nog lang niet voltooid. Bekker en de ambtenaren met wie hij het programma Vernieuwing Rijksdienst (VRD) uitvoert zitten echter op het goede spoor, zo concluderen onafhankelijk van elkaar de bestuurskundigen Arno Korsten en Mark van Twist in twee onlangs gepubliceerde onderzoeken.

De val van het kabinet heeft vooralsnog geen zand in de machine gestrooid, meldt Bekker. Het schrappen van functies, 12.800 in totaal, verloopt volgens schema, aldus de SG. Ook andere projecten zoals eenvormigheid in de digitalisering en gezamenlijke huisvesting gaan volgens hem onverkort door.

Toen die huisvestingsplannen vorig jaar bekend werden, gaf dat een enorm krakeel.
‘Dat hoort erbij. Als je mensen laat verhuizen, zijn er altijd wel een paar in de familie die hun speelveldje kwijtraken en beginnen te piepen. Maar het gaat gewoon door.’

De rijksdienst als één grote capaciteitsorganisatie. Zonder belemmerende schotten.
‘Daar groeit het steeds meer naartoe, ja. Als we de ambtenaren benoemen in dienst van het rijk en we zetten ze bij elkaar in enkele gebouwen op loopafstand van elkaar, we geven ze allemaal hetzelfde type werkplek en één rijkspas waarmee ze die gebouwen binnen kunnen, dan heb je een capaciteitsgroep die geschikt is voor de uitdagingen van de toekomst. En die uitdagingen houden zich ook niet aan grenzen.’

Eén organisatie betekent ook het einde van de interdepartementale stammenstrijden.
‘Ik denk wel dat op dat punt verbeteringen hard nodig waren. Niet verder kijken dan de belangen van je eigen domein en weigeren samen te werken is wel een van de kernproblemen die we hebben geprobeerd aan te pakken.’

Waarom hebben we daarover zo weinig in de krant gelezen?
‘Aan publiciteit heb ik niets. Interviews houd ik bijna altijd af. We hebben deze vernieuwingsslag vooral intern gericht en pakken de veranderingen aan via de bedrijfsvoering. In het verleden is dat altijd op een andere manier gebeurd, via beleid of de organisatiestructuur. Dan bemoeit meteen de Kamer zich ermee en dus ook de pers.’

Was het Project Andere Overheid (PAO), de voorloper van VRD, daarom opeens van de radar verdwenen? Omdat er te veel heisa omheen ontstond?
‘PAO was heel sterk politiek geprofileerd met een aparte minister voor Bestuurlijke Vernieuwing. Dat geeft aan zo’n vernieuwingsslag een heel andere dimensie. Dat is misschien goed voor vernieuwing in het politieke domein, maar in het ambtelijke domein werkt dat anders uit. Ik vond ook dat men iets te veel voorstelde alsof PAO leuk was. Ik heb altijd van VRD gezegd: het is niet leuk, het is een kwestie van bloed, zweet en tranen, maar we moeten er doorheen.’

Zullen de ambtenarenbonden zich niet gaan roeren?
‘Dat verwacht ik niet, omdat er een afspraak is. Wij hebben de bonden de garantie gegeven dat er in principe geen gedwongen ontslagen vallen op voorwaarde dat er een grote mate van flexibiliteit wordt ontwikkeld. Beide dingen doen we: geen gedwongen ontslagen, we zijn hard bezig mensen te herplaatsen. En we zetten forse stappen in het vergroten van de mobiliteit.’

En het ambtelijke establishment, hoe gaat u dat lijmen?
‘Niet lijmen. Ik, maar ook mijn collega-SG’s, vinden eenheden van verzet in een vernieuwingsproces simpelweg onacceptabel. Ik denk niet dat op het ogenblik iemand in de rijksdienst durft te zeggen: Ik doe niet mee. Dat is geen professionele instelling. Niet een houding die nog kan.’

Het VRD spreekt zich amper uit over hóé het ‘gebouw’ van ministeries vernieuwd moet worden. Is dat omdat je weerstand oproept als je het wél opschrijft?
‘Ik vind dat de discussie ernstig wordt gesimplificeerd door alleen maar te praten over het aantal ministeries of het aantal ambtenaren. De werkelijke discussie over de overheid moet gaan over wat zij moet doen en wat niet. Als je het daarover eens bent, ga je een organisatie opbouwen die de taken kwalitatief hoogwaardig kan verrichten. Of je nu tien, twaalf of veertien ministeries daarvan maakt, vind ik van minder belang. Je kunt ook zeggen: we maken één club en voor alle taken stellen we uit die grote pool van ambtenaren teams samen.’

Binnen welke termijn valt dat te realiseren?
‘Als ik kijk naar de kwaliteit van onze ambtelijke dienst, dan kan het heel snel. Binnen tien jaar? Oh veel sneller. Wij zijn er wel klaar voor. Het zal een evolutionair proces zijn, want je bent natuurlijk nooit uitvernieuwd. De uitdagingen die de komende jaren op ons afkomen zullen zó ingewikkeld worden, dat je ze niet met de klassieke patronen kunt tackelen. Ik vind dat we hard op weg zijn ons daaraan aan te passen. We breken het oude functiehuis af. Topambtenaren benoemen we al in dienst van het rijk in plaats van bij de departementen. Digitaal zetten we stappen met bijvoorbeeld de rijkspas. Aan de ambtelijke kant hebben we veel veranderingen doorgevoerd, inclusief een forse afslanking.’

Is dat wel zo? U hebt alleen het laaghangende fruit geplukt.
‘Ja, maar we lopen relatief voor op het schema. De grootste afslanking, dit jaar en volgend jaar, moet nog komen. Maar recent heb ik weer bij iedere SG gecheckt of hun plannen voor 2010 en 2011 hard zijn en of ze de geplande functies daadwerkelijk hebben opgeheven en bezig zijn mensen te herplaatsen. Dat bevestigen ze mij. Ze zijn er hard mee bezig.’

Ook met nadenken over welke taken ze aan de burger en bedrijven kunnen laten?
‘Dat is aan de politiek. Ik stoor me er een beetje aan dat die heel gemakkelijk de discussie terzijde schuift en meteen begint, niét over de omvang van de overheidstaken, maar over het aantal ambtenaren. Misschien bedoelen ze wel de taken, maar ze zeggen het niet. Daardoor lijken ze te suggereren dat allerlei ambtenaren maar hun eigen werk zitten te verzinnen. Daar verzet ik me tegen.’

De vernieuwing van de rijksdienst oogst al jaren veel hoon. Raakt u dat?
‘Zeker. Onlangs las ik weer een krantencommentaar met de strekking: “die ambtenaren presteren eigenlijk maar niks en willen niks”. Ik vind dat een volstrekte miskenning van de waarde en kwaliteit van de ambtelijke dienst, die toch voor het functioneren van dit land als welvarende democratische samenleving essentieel is. Soms wordt gezegd dat mensen uit het bedrijfsleven die overheid maar even moeten runnen. Nou, ik ken er te veel die hier kwamen werken, voor wie het toch net even te ingewikkeld was. Het is een apart vak.’

De vernieuwing van de rijksdienst wordt zelfs een spel genoemd.
‘Ik zou het iets serieuzer typeren, maar een spelelement heeft het zeker in zich. Het is ook een middel om een organisatie scherp te houden, die niet door de markt alert wordt gehouden. Wij functioneren in een heel strak kader: de staatkundige structuur van dit land. Daardoor zijn de mogelijkheden voor complete verandering beperkt. De ene keer probeer je dit, de andere keer dat, maar nooit honderd procent van wat je wilt zal gebeuren. Dat is inherent aan systemen, die laten zich heel moeilijk veranderen. Wil je daarin effectief zijn, dan moet je een lange termijnstrategie hebben waarbij je stimuleert dat mensen zichzelf verbeteren en organisaties innovaties laten plaatsvinden. Dat is precies wat we doen. In gevangenissen zijn zaken veranderd waardoor de sfeer, ook voor de gevangenen, verbeterd is. Maar dat bedenken ze allemaal dáár. Als ze op mij zouden wachten voor zulke dingen, dan ging er weinig goed in dit land.’